فراغت در لغت به معنای آسایش، آسودگی، آسوده شدن از کار روزانه و غیر آن معنا شده است. زمان در اختیار فرد است تا با میل و انگیزه شخصی به امر خاصی بپردازد. در این تعریف مفهوم رضایت، انگیزه و عامل انتخاب نقش اساسی دارد. در حقیقت بارزترین ویژگی اوقات فراغت این است که انسان از روی رضایت باطنی و انگیزه شخصی، از میان مجموعه متنوع و گسترده‌ای از فعالیت‌ها به اختیار خویش یکی را بر می‌گزیند. ناگفته نماند که اوقات فراغت به معنی بیکاری، وقت آزاد یا وقت مرده نیست.

اوقات فراغت صرفاً مربوط به نوجوانان و جوانان و آن هم در فرصت تعطیلات تابستانی مدارس و دانشگاه ها می باشد؟ خیر، اوقات فراغت اختصاص به قشر خاص، سن خاص یا زمان خاصی ندارد. زمان شمول و فرد شمول است.

اوقات فراغت؛ زمانی برای فرهنگ سازی و خود سازی

یکی از بهترین زمان ها برای القای فکر، فرهنگ، باورها، ارزش ها، رفتارها و امیال و خواسته های مورد قبول خود به افراد و جامعه، اوقات فراغت آنان است. بیشترین سرمایه گذاری های فرهنگی در بسیاری از کشورهای پیشرفته در روزگار حاضر بر روی ساخت فیلم و سریال و کارتون و انیمیشن و اسباب بازی و سرگرمی های مختلفی است که همگی آنان به منظور پر کردن اوقات فراغت افراد صورت می گیرد. یکی از بهترین فرصت ها برای ایجاد میلیون ها شغل، برنامه ریزی برای مدیریت اوقات فراغت مردم است. برای این منظور اوقات فراغت مردم، نیاز به کارهای فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی فراوانی است. عده ای باید امکانات تفریحی و ورزشی، مکان های نمایشی مورد نیاز برای گذران اوقات فراغت را بسازند و از آنها نگه داری کنند تا بتوانند چند ساعت از اوقات فراغت مردم را پر کنند.

شرکت در فعالیت‌های اجتماعی مثل ملاقات افراد سالخورده، مطالعه، ورزش، سفر، فعالیت های صمیمی، دیدو بازدیدها و سپری کردن زمان در فضای مجازی و غیر آن می‌تواند فرصت خوبی برای بهره‌گیری از وقت و نیز رشد فکری و اجتماعی باشد. جالب است که بدانیم بیشتر اختراعات و اکتشافات بشری که توسط دانشمندان و متفکران صورت گرفته است محصول تفکر و قوه ابتکار و خلاقیتی است که در زمان فراغت حاصل آمده است و بیشتر جرائم و بزهکاری های نیز در اوقات فراغت صورت می گیرد.

فهم هایی از مفهوم اوقات فراغت

۱ـ فهم مسئولیت‌پذیری و نقش فرد در سازندگی و اعتلای خویش و نیز شناخت نقاط ضعف و محدودیت‌های خود دانست. افراد خلاق، علاوه بر این که از هوش سرشار، صداقت، صراحت و انعطاف‌پذیری برخوردار هستند از اوقات فراغت خود استفاده را کرده‌اند و با آزاد اندیشی و تفکر مسائل مختلف را ارزیابی می‌کنند.

۲ـ سلامت روانی فشارها و خستگی‌های جسمی و روحی بعضا ناشی از اشتغال مستمر و بدون وقفه به کارهای الزامی و اجباری به تدریج زمینه نشاط و شادابی و سرزندگی و تعادل حیاتی فرد را سلب کرده و چه بسا باعث اختلالات روانی همچون افسردگی، اضطراب و بیماری‌های روان تنی می‌گردد. در این میان تفریحات سالم عامل مهم مقابله با این اختلالات است.

۳ـ شکل‌دهی شخصیت: ساعات فراغت فرصتی است که انسان می‌تواند به ارزیابی عملکرد گذشته خویش بپردازد. عادت‌های ناپسند و زشت گذشته خویش را با رضایت و انگیزه باطنی ترک کند و فارغ از فشارهای روانی و خستگی‌های روحی و جسمی که در غیر اوقات فراغت همیشه با آن مواجه بوده، و با نشاط و سروری باطنی و روحیه‌ای عالی با کسب عادات خوب و شخصیت سالم بپردازد.

اوقات فراغت؛ تهدیدی برای سلامت اجتماعی

اوقات فراغت به سان شمشیر دولبه برّانی می‌ماند که غفلت و بی توجهی یا کم توجهی نسبت به آن می‌تواند موجب سختی در یک فرد یا اجتماع شود. اگر برنامه‌ریزی درستی نسبت به اوقات فراغت انجام نگیرد و سرگرمی‌ها و تفریحات غیر هدفمندی برای فرد تدارک دیده شود، و نسبت به گروه‌هایی که افراد در آن شرکت می‌جویند، مطالعه‌ای صورت نگیرد در حقیقت زمینه  آسیب رسانی فرد را فراهم می‌آورد. و اگر هدف مند و با برنامه جلو برویم، در جهت استعداد یابی و کشف منویات درونی حرکت کرده ایم. آسیب پذیری‌های اجتماعی، با اوقات فراغت همبستگی مثبت دارد. شاید بتوان گفت یکی از مهمترین علل انحرافات و بزه کاری ها و کژروی های اجتماعی بی برنامگی فردی و اجتماعی در حوزه اوقات فراغت است. گذران اوقات فراغت همانطوری که متأثر از فرهنگ و جامعه است در ساختار جامعه و فرهنگ نیز اثر می گذارد و به مرور زمان موجبات تغییرات اجتماعی را فراهم می آورد ، بطوری که با برنامه ریزی صحیح و حساب شده و مناسب برای اوقات فراغت افراد جامعه می توان به توسعه ملی رسید.

باید های روانشناختی برای چیدمان اوقات فراغت

۱ـ برنامه‌های اوقات فراغت باید هم شادی آفرین، سرگرم کننده و لذت‌بخش باشد و هم متضمن رشد و خودشکوفایی انسان.

۲ـ این برنامه‌ها باید جنبه سلامت فردی و سلامت اجتماعی را به همراه داشته باشد و چالشی جدی بر استفاده از فضاهای مجازی و تلفن های همراه را ایجاد کند. 

۳ـ این برنامه‌ها باید از نوعی تعادل برخوردار باشد و افراط و تفریط در آن مشاهده نشود، برای مثال نباید وقت زیادی را به تماشای تلویزیون اختصاص داد.

۴ـ برنامه‌های اوقات فراغت همزاه با موازین اخلاقی باشند. این معیاری است که اگر رعایت شود جلوی بسیاری از کژروی‌ها گرفته می‌شود.

۵- گذران اوقات فراغت در عصر حاضر به دلیل توسعه فراوان در همه زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی بسیار متنوع شده است. سن، جنس، سطح معلومات، موقعیت اجتماعی و شغلی، وضعیت خانوادگی، امکانات در دسترس و تربیت خانوادگی، فرهنگ و نگرش افراد باید توجه شوند.

در پایان سخن اگر خواهان جامعه ی بهتری هستیم، طبعتا یک راه حل آن، برنامه ریزی و یا تجدید نظر برای زمانی است که نامش اوقات فراغت است، البته نه فراغت از تفکر و تلاش...!

حمید دهقانیان حقیقی

روانشناس