به گزارش مفدا مشهد، متن زیر با عنوان "واکسن ها چگونه کار می کنند؟" مطلب منتشر شده سازمان بهداشت جهانی است که توسط فائزه صدقی خبرنگار دانشجویی مفدا مشهد ترجمه و منتشر شده است.

میکروب ها در اطراف ما هستند، هم در محیط اطرافمان و هم در بدنمان. وقتی فردی مستعد است و با میکروب مضر روبرو می شود ، می تواند منجر به بیماری و مرگ شود. بدن راه های زیادی برای دفاع از خود در برابر عوامل بیماری زا دارد. پوست ، مخاط و مژک ها (موهای میکروسکوپی که مواد زائد را از ریه ها دور می کند)، همه به عنوان موانع فیزیکی برای جلوگیری از ورود عوامل بیماری زا به بدن در وهله اول کار می کنند. وقتی پاتوژن بدن را آلوده می کند، سیستم دفاعی بدن ما، که سیستم ایمنی بدن نامیده می شود، آماده شده و پاتوژن را مورد حمله قرار داده و نابودش می کنند. پاسخ طبیعی بدن پاتوژن یک باکتری، ویروس ،انگل یا قارچ است که می تواند باعث ایجاد بیماری در بدن شود. هر پاتوژن از چندین قسمت فرعی تشکیل شده است که معمو ال فقط به آن پاتوژن خاص و بیماری که ایجاد می کند اختصاص دارد. به قسمت فرعی پاتوژن که باعث تشکیل آنتی بادی(پروتئین دفاعی بدن) می شود، آنتی ژن گفته می شود. آنتی بادی های تولید شده در پاسخ به آنتی ژن پاتوژن ، قسمت مهمی از سیستم ایمنی بدن است. شما می توانید آنتی بادی ها را به عنوان سربازان سیستم دفاعی بدن خود در نظر بگیرید. هر آنتی بادی یا سرباز در سیستم ما آموزش دیده است تا یک آنتی ژن خاص را تشخیص دهد. ما هزاران آنتی بادی مختلف در بدن خود داریم. هنگامی که بدن انسان برای اولین بار در معرض یک آنتی ژن قرار می گیرد، مدت زمانی لزم است تا سیستم ایمنی بدن پاسخ دهد و آنتی بادی های خاص آن آنتی ژن تولید کند. در این بین ، فرد مستعد ابتلا به بیماری است.

هنگامی که آنتی بادی های خاص برای آنتی ژن تولید می شوند، با بقیه سیستم ایمنی بدن کار می کنند تا عامل بیماری زا را از بین ببرند و بیماری را متوقف کنند. آنتی بادی های یک پاتوژن به طور کلی در برابر پاتوژن دیگری محافظت نمی کنند ، مگر در مواردی که دو پاتوژن بسیار شبیه به هم باشند ، مانند پسر عموها. هنگامی که بدن در پاسخ اولیه به آنتی ژن، آنتی بادی تولید می کند، "سلول های حافظه تولید کننده آنتی بادی" نیز ایجاد می کند که حتی پس از شکست پاتوژن توسط آنتی بادی ها زنده می مانند. اگر بدن بیش از یک بار در معرض همان پاتوژن مشابه قرار داشته باشد ، پاسخ آنتی بادی بسیار سریعتر و موثرتر از بار اول است زیرا سلولهای حافظه آماده پمپاژ آنتی بادی علیه آن آنتی ژن هستند. این بدان معناست که اگر فرد در آینده در معرض همان عوامل بیماری زای خطرناک قرار گیرد، سیستم ایمنی بدن وی می تواند بلافاصله پاسخ دهد و فرد را از بیماری محافظت کند. چگونه واکسن ها کمک می کنند؟ واکسن ها حاوی قسمتهای ضعیف یا غیرفعال ارگانیسم خاصی (آنتی ژن) هستند که باعث ایجاد پاسخ ایمنی در بدن می شوند. واکسن های جدید به جایخودآنتیژن،حاوینقشهتولیدآنتیژنهاهستند. صرفنظرازاینکه واکسن از آنتی ژن تشکیل شده است یا از نقشه تولید آنتی ژن، این نسخه ضعیف شده باعث ایجاد بیماری در شخصی که واکسن دریافت میکند، نمی شود، اما سیستم ایمنی بدن را وادار می کند همانطور که در اولین واکنش نسبت به پاتوژن واقعی نشان می دهد، واکنش نشان دهد. برخی از واکسن ها به مقادیر مختلفی، با فاصله چند هفته یا چند ماه، احتیاج دارند. این مورد بعضی اوقات لزم است تا تولید آنتی بادی های طولنی مدت و تولید سلول های حافظه امکان پذیر شود. به این ترتیب، بدن برای مبارزه با ارگانیسم عامل بیماری خاص آموزش می بیند و حافظه پاتوژن را ایجاد می کند تا در آینده و در صورت مواجهه سریع با آن مبارزه کند. مصونیت جمعی وقتی شخصی واکسینه می شود، به احتمال زیاد در برابر بیماری هدف محافظت می شود. اما همه نمی توانند واکسینه شوند. افرادی که دارای بیماری زمینه ای هستند و سیستم ایمنی بدن آنها را ضعیف می کند (مانند سرطان یا ایدز) و یا اینکه به برخی از اجزای واکسن حساسیت شدید دارند، ممکن است نتوانند واکسن های خاصی را دریافت کنند. این افراد در صورت زندگی در میان افراد واکسینه شده هم می توانند مورد حفاظت قرار گیرند. هنگامی که بسیاری از افراد در یک جامعه واکسینه می شوند، پاتوژن به سختی در گردش است زیرا بیشتر افرادی که با آنها روبرو می شود ایمنی دارند. بنابراین هرچه بیشتر افراد واکسینه شوند، کمتر احتمال دارد افرادی که قادر دریافت واکسن نیستند در معرض عوامل بیماری زای مضر قرار بگیرند. به این مصونیت جمعی می گویند. این امر به ویژه برای کسانی مهم است که نه تنها نمیتوانند واکسن دریافت کنند ممکن است بیشتر در معرض بیماری هایی قرار بگیرند که واکسن دارند. هیچ واکسنی محافظت صد درصد ایجاد نمیکند و ایمنی جمعی محافظت کامل از کسی که نمیتواند واکسن دریافت نمیکند ایجاد نمیکند. اما با ایمنی جمعی، به لطف واکسینه شدن اطرافیان، این افراد محافظت قابل توجهی خواهند داشت.

واکسیناسیون نه تنها از خودتان محافظت می کند، بلکه از افرادی که قادر به واکسیناسیون نیستند نیز محافظت می کند. اگر می توانید واکسن بزنید. در طول تاریخ، انسان با موفقیت واکسن هایی را برای تعدادی از بیماری های تهدید کننده زندگی، از جمله مننژیت، کزاز، سرخک و فلج اطفال تولید کرده است.

در اوایل دهه ۱۹۰۰ ، فلج اطفال یک بیماری در سراسر جهان بود که سالنه صدها هزار نفر را فلج می کرد. تا سال ۱۹۵۰ ، دو واکسن موثر علیه این بیماری ساخته شده است. اما واکسیناسیون در بعضی از نقاط جهان هنوز به اندازه کافی رایج نبود که بتواند از شیوع فلج اطفال به ویژه در آفریقا جلوگیری کند. در دهه ۱۹۸۰ ، تلاش متحد جهانی برای ریشه کن کردن فلج اطفال از این سیاره آغاز شد. طی سالها و چندین دهه واکسیناسیون فلج اطفال با استفاده از کمپین های واکسیناسیون گسترده، در همه قاره ها اتفاق افتاده است. میلیون ها نفر، بیشتر کودکان، واکسینه شده اند و در آگوست سال ۲۰۲۰ قاره آفریقا از فلج اطفال رهایی یافت و به سایر مناطق جهان به جز پاکستان و افغانستان که هنوز فلج اطفال ریشه کن نشده اند، پیوست.

 ترجمه و تنظیم:فائزه صدقی خبرنگار دانشجویی مفدا مشهد